نامه عرفانى فیض کاشانى (ره) به قاضی سعید قمی

درخواست حذف این مطلب

مرحوم قاضى سعید قمّى نامه ای به مرحوم ملاّمحسن فیض کاشانى رضوان اللـه علیه می نویسد و در آن از گرفتارى در وادى حیرت و پریشانى أحوال، شکوه کرده و از محضر فیض، طلب درمان و علاج خودمیکند.[۱]

و ملاّمحسن فیض کاشانى در جواب ایشان، نامه ای می نگارد و در آن از تیقّظ و بیدارى ایشان براى سلوک صراط مستقیم، سند شده و او را تحسین و ترغیب به ورود در این وادى میکند.

این نامه برای ایجاد یقظه وبیداری و ترغیب به حرکت و سلوک در مسیر کمال در نهایت ایجاز و اختصار و در عین حال مفید و کارآمد است که متن کامل آن تقدیم می شود.

نامه عرفانى فیض کاشانى (ره) به قاضی سعید قمی

نامه شریف قرّه العین الحبیب فى اللـه میرزا محمّدسعید ـ فتح اللـه عین قلبه بنور البصیرة ـ رسید. و بعد از اطّلاع بر مضمون آن مسرّتى دست داد و مساءتى روى نمود. امّا سبب مسرّت، اشتمال آن بر تیقّظ و آگاهى آن برادر روحانى و تأسّف ایشان بر فوت وقت و ضیاع سرمایه که به صرافت آن افتاده اند، و داعیه وصول به کمال که در ایشان پدید آمده، و درد طلب و شوقى که روى نموده، زاده اللـه شوقا و تعطّشا إلیه؛ چه این دردى است که سرمایه همه درمانهاست، و قفلى است که مفتاح کنوز سعادت دلها و روانهاست. غمى است که به دعا باید خواست، و دردى است که به دوا باید تحصیل نمود.

کفر، کافر را و دین، دین دار را ذرّه اى دردت دل عطّار را

در أزمنه سابق أصحاب این درد بسیار بوده اند و طبیب آن کمیاب، و درین أعصار صاحب آن کمیاب است و طبیب آن مفقود.

دواى درد عاشق را مگر یابم نشان از در این بازار در دکّان هر عطّار مى گردم
نیامد بر منش رحمى، طبیب عشق را هر چند در این بازار عطّاران من بیمار مى گردم

و أمّا سبب مساءت، وقوع ایشان در بیدارى حیرت نظّار، که به سبب تصادم شکوک و تعارض ادلّه مى باشد؛ چه این حیرتى است مذموم و خُلقى است نامحمود، و إلیه أشار الحلّاج بقوله:

مَن رامَه بِالعَقلِ مُستَرشِدًا أسرَحَه فى حَیرَةٍ یَلهو
وَ شابَ بِ َّلبیس أسرارَه یَقولُ فى حَیرَتِه: هَل هو[۲]

و حیرت محمود، حیرت اُولوا الأبصار است که از توالى تجلّیات و تتالى بارقات در مشاهده کبریاء و عجائب ربوبیّت حاصل مى شود. و إلیه أشار من قال: ربّ زِدْنى تَحیُّرًا فیک، و من قال:

قد تَحیَّرتُ فیک خُذ بِیدى یا دلیلاً لِمن تَحَیَّر فیکا[۳]

در تو حیرانم و اوصاف و معانى که تو راستواندر آن که تو را بیند و حیران تو نیست

چنانکه آدمى را دو چشم ظاهر است که به آن عالم شهادت را مى بیند، در باطن نیز دو چشم است که به آن عالم غیب را تواند دید، اگر گشوده باشد؛ لیکن اکثر مردمان را آن دو چشم باطن بسته است؛ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاَ یُبْصِرُونَ بِهَا.[۴]وفى الحدیث: ما مِن عَبْدٍ إلّا وَ لِقَلْبِهِ عَیْنانِ، وَ هُما غَیْبٌ یُدْرَکُ بِهِما الْغَیْبُ؛ فَإذا أَرادَ اللَهُ بِعَبْدٍ خَیْرًا فَتَحَ عَیْنَىْ قَلْبِهِ، فَیَرى ما هُوَ غآئِبٌ عَنْ بَصَرِهِ.[۵]

و تا آن چشم باطن گشوده نشود، علم به هیچ چیز او را حاصل نمى تواند شد مگر به تقلید. و اگر تقلید را کماهوحقّه کند بمُحوضةٍ من غَیرِ تصرُّفٍ فیه بعَقلِهِ النّاقصِ، کان من المُفلِحین.[۶]

سعى باید نمود که آن چشم باطن گشوده شود، کار همین است و دواى همه دردها این. و چون این کار بحصول پیوست، نه استعانت به برهان در کار است و نه رجوع به میزان، نه ت ع براهین مى ماند و نه تعارض مکاشفات روى مى دهد. بلکه همه عیان در عیانست و اطمینان در اطمینان و تعاضد شواهد و تصادق بیّنات.

و تحصیل این بصیرت، به فکر و نظر و ممارست بر براهین عقلیّه نمى شود، بلکه هرچند خوض در آن بیشتر کنند، ظلمت و حجاب بیشتر مى شود و شکوک و شبهات افزون تر میگردد و از مقصد دورتر مى افتد.

فلسفى خود را ز شه بکشت گو بدو کو را سوى گنجست پشت

و إنّما یَحصُلُ بِفَراغِ القَلبِ و صَفآءِ الباطِنِ و ّجافى عَن دارِ الغُرورِ و الإنابَةِ إلى دارِ الخُلودِ و َّأَهُّبِ لِلمَوتِ قَبلَ نُزولِ المَوتِ، و تَخلیةِ النَّفسِ عن الرّذآئِلِ و تَحلیَتِها بِالفَضآئِل، و مُتابعةِ الشَّرعِ و َأَدُّبِ بـٔادابِهِ و مُلازمةِ َّقوى، و تَحَمُّلِالأَثقالِ فى طریقِ الوِصالِ، و مُلازمةِ الذِّکرِ فى الخَلوَةِ؛ حتّى یُنَوَّرَ القَلبُ و یَنجَلىَ مِن صَدَإِ الشَّهواتِ النَّفسانیّةِ و الخَواطِرِ الشَّیطانیَّةِ و طَلَبِ الحُظُوظِ الدّنیَویَّة، و تَحَصَّلَ لَه الجَمعیَّةُ، فَت َ الهُمومُ هَمًّا واحدًا.

فحینَئِذٍ یَصیرُ القَلبُ صافیًا مُستَعدًّا قابِلاً لأصنافِ العُلومِ الکُلّیّةِ الحَقیقیَّةِ، فتَنطَبِعُ العُلومُ النَظَریَّةُ بِحقآئقهِا فى مِرءَاةِ سِرِّه بأدنَى فِکرَةٍ، فَلایَنظُرُ إلَى شَى ءٍ إلّا ظَهَرَت له حَقیقَتُه ظهورًا یَجرى مِنه مَجرَى العَیانِ، فَلَو کُشِفَ الغِطآءُ ما ازدادَ یقینًا.

و هذا مِن بابِ الهِدایَةِ الّتى تَمُدُّها الإنابَةُ، کما قالَ اللَـهُ تعالى: اللَهُ یَجْتَبِى إلَیْهِ مَن یَشَآءُ وَ یَهْدِى إلَیْهِ مَن یُنِیبُ؛ و الاجتِبآءُ لِلأنبیآءِ و الأولیآءِ، و الهدایَةُ لِلعلمآء و الحُکَماءِ.

و ما لَم یَبلُغِ النَّفسُ هذه المَرتَبةَ لا ت ُ حَکیمًا، لأنّ الحِکمةَ من مواهِبِ اللَـهِ تَعالى؛ یُؤْتِى الْحِکْمَةَ مَن یَشَآءُ وَ مَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَیْرًا کَثِیرًا.

والدَّلیلُ على ذَلِک کُلّه مِنَ الکِتابِ وَ السُّنّةِ کَثیرٌ؛ قالَ اللَـهُ سُبحانَهُ: وَ اتَّقُوا اللَهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَهُ، إِن تَتَّقُوا اللَهَ یَجْعَل لَکُمْ فُرْقَانًا، أى بینَ الحَقِّ و الباطِل، وَ مَن یَتَّقِ اللَهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجًا، وَ مَن یُؤْمِن بِاللَهِ یَهْدِ قَلْبَهُ، وَ الَّذِینَ جَـهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا.

و فى الحَدیثِ: لَیْسَ الْعِلْمُ بِکَثْرَةِ َّعَلُّمِ، إنَّما هُوَ نورٌ یَقْذِفُهُ اللَهُ فى قَلْبِ مَنْ یُریدُ أَن یَهْدِیَهُ. الْعِلْمُ نُورٌ وَ ضیآءٌ یَقْذِفُهُ اللَهُ فى قُلوبِ أوْلِیآئِهِ وَ نَطَقَ بِهِ عَلَى لِسانِهِمْ. الجُوعُ سَحابُ الْحِکْمَةِ، فَإذا جاعَ الْعَبْدُ یَنْظُرُ بِالْحِکْمَةِ. مَن أخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعینَ صَباحًا ظَهَرَتْ یَن عُ الْحِکْمَةِ مِن قَلْبِهِ عَلَى لِسانِهِ. مَن عَلِمَ وَ عَمِلَ بِما عَلِمَ وَرَّثَهُ اللَهُ عِلْمَ ما لَمْ یَعْلَمْ.

و فى کَلامِ أمیرِالمُؤمِنینَ عَلَیهِ السَّلامُ: إنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبادِاللَهِ إلَیْهِ عَبْدًا، أعانَهُ اللَـهُ عَلى نَفْسِهِ فَاستَشْعَرَ الحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ، فَزَهَرَ مِصْباحُ الْهُدَى فى قَلْبِهِ ـ إلى أَنْ قالَ: قَدْ خَلَعَ سَر لَ الشَّهَواتِ، وَ تَخَلَّى مِنَ الهُمومِ إلّا هَمًّا واحِدًا انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِن صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشارَکَةِ أهْلِ الْهَوَى، و صارَ مِنْ مَفاتیحِ أَبوابِ الْهُدى وَ مَغالیقِ أَبوابِ الرَّدَى. قَدْ أَبْصَرَ طَریقَهُ وَ سَلَکَ سَبیلَهُ، وَ عَرَفَ مَنارَهُ وَ قَطَعَ غِمارَهُ، وَ اسْتَمْسَکَ مِنَ الْعُرَى بِأَوْثَقِها وَ مِنَ الْحِبالِ بِأَمْتَنِها، فَهُوَ مِنَ الْیَقِینِ عَلى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ.

و فى کَلامٍ ءَاخَرٍ لَه عَلیهِ السَّلامُ: قَد أَحْیى قَلْبَهُ وَ أَماتَ نَفسَهُ، حَتّى دَقَّ جَلیلُهُ وَ لَطُفَ غَلیظُهُ، وَ بَرَقَ لَه لامِعٌ کثیرُ الْبَرْقِ، فَأَبانَ لَهُ الطَّریقَ وَ سَلَکَ بِهِ السَّبِیلَ، وَ تَ َعَتْهُ الأَبْوابُ إلى بابِ السَّلامَةِ وَ دارِ الإقامَةِ، وَ ثَبَتَتْ رِجْلاهُ بِطُمَأْنینَةِ بَدَنِهِ فى قَرارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ،[۷]بِما اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ و أرْضَى رَبَّهُ. ـ إلى غَیرِ ذَلِکَ مِمّا لَیسَ هُنا مَحلُّ ذِکرِهِ.

وَ اعلَم أنّ مَن أرادَ اللَهُ بِه خَیْرًا مِن الطّالِبینَ، یَسَّرَ اللَـهُ لَه شَیخًا مِن أهلِ هذا الطَّریقِ یَتَولَّى تَربیَتَهُ فى طریقِ الحَقِّ، وَ إلّا طالَت عَلیهِ الطَّریقُ و حَصَلَ على َّعْویقِ و تَزَ َلَ قَدَمُهُ فى طَریقِ الإرادَةِ. فَلَو أجهَدَ نَفسَهُ، ما خَرَجَ من مُتَواطى العادَةِ، اللهُمَّ إلّا أن یَستَعمِلَ ما قَرَّروهُ و یُ ِمَ نَفسَهُ ما أسَّسوهُ؛ فَبِتَصحیحِ البدایاتِ تُنالُ الغایاتُ وَ بِتَأسیسِ القَواعِدِ تَعلو السَّریَّاتُ.

أفَمَنْ أَسَّسَ بُنْیَـنَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَهِ وَ رِضْوَانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنیَـنَهُ عَلى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ.

فعَنِ اللـهِ فَاعقَلْ و عَن رَسولِ اللَـهِ صَلَّى اللَهُ عَلَیهِ وَءَالِهِ وَسَلَّم فَاسمَعْ؛ وَ مَن یُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدَى وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى. وَ أَنَّ هَـذَا صِرَ طىِ مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَ لاَ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذَ لِکُمْ وَصَّـکُم بِهِ. وَ قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَهَ فَاتَّبِعُونِى یُحْبِبْکُمُ اللَهُ.

وَ مَن عَرَفَ ما یَطلُبُ هانَ عَلَیهِ ما یَبذُلُ، وَ مَن طَلَبَ نَفیسًا خاطَرَ بِالنَّفسِ، وَ مَن طَلَبَ الحَسنآءَ لَم یُغلِها المَهرآءَ.

إذا شامَ الفَتَى بَرقَ المَعالى فَأهْوَنُ فآئِتٍ طیبُ الرُّقادِ


وَ مَن کانَ لِلَّهِ، کَانَ اللَهُ لَهُ. هذِهِ الجآدّةُ فأینَ السّالِکُ؟ هَذِهِ الرَّغآئِبُ فَأینَ الطّالِبُ؟ هذا قَمِیصُ یُوسُفَ فَأینَ یَعقوبُ؟ هذا طورُ سَینآءَ فأینَ موسَى؟ هذا ذوالفَقارِ فَأینَ أبوالحَسَنِ عَلىٌّ الکَرّارُ؟ هذهِ الإشاراتُ فَأینَ الجُنَیدُ وَ الشِّبلى؟ هذِهِ مَراتِعُ ا ُّهدِ فَأینَ ابنُ أدهَمَ؟ أینَ القَومُ یا قَومُ؟ ما لِى أرَى الدّیارَ و ما بِهِما مِنَ القومِ دَیّارٌ؟

قِف بِالدّیارِ، فَهذِهِ ءاثارُهُم تَبکى الأحِبَّةَ حَسرَةً وَ تَشَوُّقَا

وَ هَذا ـ یا أخى ـ شَى ءٌ لا یُنالُ إلّا بِفَضلِ اللَـهِ و رَحمَتِهِ، وَ اللَّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ لَیسَ کُلُّ مَن هَمَّ سَلَکَ، و لا کُلُّ مَن سَلَکَ وَصَلَ، و لا کُلُّ مَن وَصَلَ سَکَنَ.

وَ لا کُلُّ غادٍ نَحوَ قَصدٍ یَنالُهُ و لا کُلُّ مَن زارَ الحِمَى سَمِعَ النِّدا

و إنَّما هىَ عِنایاتٌ أزَلِیَّةٌ و مَواهِبُ رَبّانیَّةٌ، جَرَت فى الأبَدِ ما جَرَى فى الأزَلِ، و مَن سُلِبَ خَلعَةَ القَبولِ أزَلاً لَم یَکُن لَها لابِسًا أبَدًا، و مَن لَبِسَها أزَلاً لَم یُسْلَبها أبَدًا.

عَلَى مِثلِ لَیلَى یَقتُلُ المَرءُ نَفسَهُ وَ إن باتَ مِن لَیلى عَلى الیَأسِ طاوِیًا
در غرور این هوس گر جان دهم به که دل در خانه دکّان نهم

ولْیَکُنْ فَهمُک مِنَ اللَهِ و أخذُکَ عَنِ اللَهِ وَ سَعْیُکَ لِلَّهِ، و لا تَقِفْ عَلَى الصُّوَرِدونَ المَعانى، و معَ البِنیَةِ دونَ البانى، و لا تَشتَغِل عَنِ الواحِدِ بِالمَثالِثِ و المَثانِى.

و السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى.[۸]


پانویس

۱. قاضى سعید رحمة اللـه علیه میگوید:

این رقیمات پریشان و کلمات شکایت بنیان، نه از مقوله نامه پردازى ادیبان است، بلکه در حقیقت بر سیاق عریضه اى است که بیماران به امید استعلاج، به ادمان مى نویسند و چاره امراض خود طلبند ...

بخاطر مى رسد که قطع نظر از طریقه نظر باید کرد، و از صناعت میزان که معیار حقّ و باطل است، چشم پوشید و مسلک برهان را تنها راه یقین ندانست؛ بلکه در اکثر مواقع از مکاشفه و وجدان استعانت باید طلبید. و چون در این طریقه نیز مکاشفات متعارضه مى باشد و امرى که ممیّز حقّ از باطل باشد ـ چنانچه منطق در علم نظر این کار میکند ـ نیست، باز به خاطر مى رسد که این مسلک نیز اعتماد را شایان نباشد.

بناءً على هذا، روزبه روز حیرت بر حیرت که معظم امراض نفس نظرى است، مى افزاید و به مقتضاى: الغَریق یتشبّث بال گاهى دست به حبل المتین برهان مى زند و گاهى در وادى عیان مى پوید، و در هر دو حال، تسکین در اضطراب و تشفّى در هاب نمى یابد بلکه آنا فآنا اضطراب بر هاب و هاب بر اضطراب مى افزاید و نمى داند که در این میانه به کدام طرف مایل شود. فتاده ام به میان دو دلبر و خجلم.

مأمول آنکه به مقتضاى إشفاقى که آن مخدوم را به خادم و کامل را به ناقص مى باشد، بالطبع طریقه ارشاد را مسلوک داشته، رهنماى گمراهان شوند و در این باب اشاره اى چند از صواب به جواب بپردازند که شاید به این وسیله، توفیق سعادت أبدى یافته، از ظلمتکده جهل خلاص شده، سالک مسالک حقّ گردد. ایشان را نیز به إزاى این کرامت حظّى از ثواب خواهد بود. چون ارشاد، واجب است؛ احتیاج به مبالغه در کلام نیست. والسّلام على من اتّبع الهدى. (شرح الأربعین، ص ۲۰ و ۲۱)

۲. « ى که آهنگ زیارت خدا کند و از عقل خود ارشاد بخواهد، عقلْ او را در وادى حیرت به بازى و غفلت از مقصود سرگرم و رها میکند. و اسرار و معارفى را که از عالم غیب بر دل او مى تابد، با نیرنگ خود، کدر و آمیخته میکند؛ و در نتیجه آن سالک که در دام حیرت گرفتار آمده، با هر چه رو به رو مى شود میگوید: آیا این همان مقصود و محبوب من است؟ و در اثر حجاب حیرت، از شناخت محبوب حقیقى باز مى ماند.»

۳. «در تو حیران و مبهوت شده ام. از من دستگیرى کن اى راهنماى انى که در تو متحیّر گشته اند!»

۴. قسمتى از آیه ۱۷۹، از سوره ۷: الأعراف.

۵. «هیچ بنده اى نیست مگر اینکه قلب او دو چشم دارد که آن دو پنهان مى باشند و با آنها غیب و پنهان را إدراک میکند؛ پس چون خداوند به بنده اش إراده خیرى داشته باشد آن دو چشم قلبش را مى گشاید و او آنچه را از دیده سر پنهان است، مى بیند.»

۶. «و اگر چنانکه شایسته است تقلید نماید، یعنى به هر آنچه به او رسیده به طور کامل عمل نماید و با عقل ناقص خود آن را تغییر نداده و با چیزى مخلوط ننماید، از رستگاران خواهد بود.»

۷. قال کمال الدّین میثم بن علىّ بن میثم البحرانىّ فى شرح هذا الکلام:

و هو إشارةٌ إلى الطّور الثّانى للسّالک بعدَ طور الوقت و یُسمَّى طمأنینةً؛ و ذلک أنّ السّالکَ مادام فى مرتبة الوقت فإنّه یَعرض لبدنه عند لمعان تلک البروقِ فى سرّه، اضطرابٌ و قلقٌ یحسّ بها خلسةً، لأنّ النّفس إذا فاجأها أمرٌ عظیمٌ اضطربت و تقلقلت، فإذا کثُرت تلک الغواشى ألفتْها بحیث لا تنزعج عنها و لاتضطرب لورودها علیها بل تسکن و تطمئنّ، لثبوت قدم عقله فى درجة أعلى من درجات الجنّة الّتى هى قرار الأمن و الرّاحة من عذاب اللـه. شرح نهج البلاغة، ج ۴، ص ۵۴.

۸. این مکتوب قاضى سعید قمّى و ملاّمحسن فیض کاشانى رحمة اللـه علیهما را جناب آقاى حبیبى، محقّق و مصحّح شرح الأربعین قاضى سعید در مقدّمه تصحیح خود از ص ۲۰ تا ص ۲۶ آورده اند. و نیز مدیر محترم انتشارات بیدار، مکتوب فیض کاشانى را همراه با رساله زادالسّالک در قطع جیبى، طبع و بصورت رایگان در اختیار دوستداران عرفان و سلوک قرار داده اند. جزاهما اللـه عن أهل الإسلام والعرفان خیرالجزآء.